سرزمین سبز

خبرگزاری محیط زیست ایران - شهره صدری خانلو: بنا به گزارش سازمان ملل نزدیک به 60 درصد از زباله های  الکترونیکی مربوط به وسایل خانگی مورد استفاده در  آشپزخانه، حمام و یا ماشین لباسشویی بوده و  7 درصد از این ضایعات شامل گوشی های موبایل، ماشین حساب، تبلت و پرینتر هستند.
براساس همین مطالعه، امریکا و چین در راس کشورهای تولید کننده ضایعات الکتریکی و الکترونیکی با مجموع تولید 32 درصد از کل حجم تولیدی در جهان می باشند. در میان کشورهای اروپایی نروژ با بیشترین میزان تولید WEEE با  سرانه ۲۸.۴ کیلوگرم به ازای هر نفر، پس از آن سوئیس با سرانه ۲۶.۳ و ایسلند با سرانه ۲۶.۱ کیلو گرم به ازای هر نفر قرار دارند. کمترین تولید کننده WEEE در جهان منطقه افریقا می باشد، با حدود ۱.۷ کیلوگرم دورریز به ازای هر نفر، در مجموع این قاره تنها ۱.۹ میلیون تن زباله تولید کرده است. بررسی ها حاکی از آن است که تنها کمتر از یک ششم زباله های الکتریکی به طور  مناسب در جهان بازیافت می شود.
زباله های الکترونیکی و الکتریکی حاوی منابع ارزشمندی مثل طلا، روی و مس هستند. به گفته دیوید مالون معاون دبیر کل سازمان ملل متحد، زباله های الکترونیکی در سطح جهانی یک معدن با ارزش شهری به شمار می آیند، یک ذخیره بالقوه از مواد قابل بازیافت. با توجه به گزارش سازمان ملل، زباله های الکترونیکی در سال 2014 دارای 16 میلیون تن آهن، حدود 2 میلیون تن مس و 300 تن طلا بوند که دفن شدند. از این زباله ها 2.2 میلیون تن ترکیبات خطرناک مثل جیوه، کادمیوم و یا کروم تولید شد که یک معدن سمی بالقوه است که می بایست با شرایط ویژه ای مدیریت شود. 
آخیم اشتاینر ، مدیر اجرایی UNEP در این ارتباط گفت: ما با سونامی بی سابقه ای از زباله های الکترونیکی روبرو هستیم. این یک تهدید جدی برای سلامت انسان و محیط زیست می باشد زیرا این زباله ها حاوی عناصر خطرناک هستند. دریافت کنندگان عمده این ضایعات سمی برای دفن زباله یا بازیافت، آفریقا و آسیا و عمدتا کشورهای نیجریه و غنا هستند. ساحل عاج نیز مقدار زیادی از این ضایعات را دریافت می کند. به گفته کارشناسان UNEP، در آسیا محل دریافت غیر قانونی زباله های الکترونیکی کشورهای چین، هند، پاکستان، بنگلادش و ویتنام می باشند. درآمد حاصل از قاچاق زباله های الکترونیکی ، بازیافت و دفن آنها نزدیک به 19 میلیارد دلار برآورد شده است. از آنجا که قیمت یک تن از این زباله ها حدود 500 دلار در بازار سیاه برآورد شده است، بدین ترتیب بر اساس گزارش پلیس بین الملل، بازار تجارت غیر قانونی این زباله ها بیش از ۱۲.۵ تا ۱۸.۸ میلیارد دلار است. 

زباله های الکترونیکی در افریقا: فاجعه و یا فرصت؟
مشکل WEEE امروزه جهانی شده است. حتی اگر همه روشهای مدیریتی در ارتباط با این زباله ها در همه قاره ها یکسان نباشد، مسئله جهانی شدن زباله مورد بحث است و به نظر می رسد با ایجاد نابرابری بین قاره ها و خصوصا کشورهای جهان سوم بیش از دیگران رنج می برند. آیا واقعا کشورهای جهان سوم زباله دانی کشورهای غربی هستند؟ زباله های الکتریکی در این کشورها تولید نمی شوند. به عقیده عده ای، آیا فرصتی برای برخی از کشورهای افریقایی در این ارتباط وجود دارد ؟ فاجعه با فرصت، این  مبحث در مورد زباله های الکتریکی در افریقا هنوز به نتیجه قطعی نرسیده است. 
افریقا به طور منظم مانند یک محل تخلیه برای تولیدات الکترونیکی غربی تبدیل شده است که به پایان دوره کارکرد خود رسیده اند. کامپیوتر، تلویزیون، تلفن های همراه، یخچال و فریزر، ماشین لباسشویی و غیره هر ساله به مقدار زیاد به طور غیرقانونی به افریقا حمل می شوند. 
در حال حاضر مشکل دفن غیر اصولی زباله های الکترونیکی  شناخته شده ، ولی هرگز چاره ای برای توقف آن اندیشیده نشده است. یک مطالعه که به راهبری سازمان ملل متحد به تازگی منتشر شده است پیش بینی کرد که زباله های الکترونیکی جهان تا سال 2017 به سه برابر میزان موجود خواهند رسید، با میزان  تولید حدود 65.4 میلیون تن در هر سال. در این میان کشور های آفریقایی نیز تحت تاثیر قرار خواهد گرفت. 
هرساله پس از کریسمس، حجم زیادی از زباله های الکترونیکی برای بازیافت غیر اصولی و غیر رسمی به کشور غنا می رسد. سیم های برق سوزانده می شوند، مواد آلاینده روی خاک نشت می کند و به سفره های آب زیرزمینی می رسد. در محل های تخلیه این زباله ها میزان سرب، آرسنیک، کادمیوم خیلی بالاست.
به گفته سمپسون آتیمو، متخصص زباله های الکترونیکی در غنا، منطقه آگبولبلوشیدر در حومه آکرا پایتخت این کشور که از بزرگترین مراکز دفن زباله های الکترونیکی جهانی است ، با یک فاجعه واقعی در ارتباط با  سلامتی انسانها روبروست. کودکان در این مرکز دفن زباله در معرض خطر قرار دارند. بسیاری از آنها مسئول سوزاندن وسایل و تجهیزات الکترونیکی برای بازیابی مس و دیگر مواد اولیه هستند. در کشور غنا پس از 5 سال جنگ های داخلی، تنها یک ممنوعیت برای ورود زباله های اکترونیکی مربوط به یخچال، فریزر و کولر گازی دست دوم به تازگی به اجرا در آمده است. 

با زباله های الکترونیکی چه کنیم ؟
زباله های الکترونیکی قابل بازیافت هستند. گو اینکه روند بازیافت آنها چندان آسان نیست. بنا به گزارش سازمان ملل تنها یک سوم (حدود 35%) از زباله الکترونیکی اروپا بازیافت می شود. سوئد و نروژ دو کشور اروپایی هستند که به هدف 85% بازیافت زباله الکترونیکی براساس دستورالعمل اتحادیه اروپا نزدیک شده اند. در مقابل کشورهای رومانی، اسپانیا و قبرس که تنها 20% از این زباله ها را بازیافت می کنند. براساس دستورالعمل اتحادیه اروپا در سال 2012، کلیه کشورهای عضو این اتحادیه، می بایست نسبت به بازیافت 85% از کلیه زباله های الکترونیکی خود از سال 2019 به بعد اقدام نمایند. این مصوبه در راستای عدم انتشار فلزات سنگین مانند سرب ، جیوه و کروم  در طبیعت تصویب شده است. 
یکی از راه های کاهش میزان تولید WEEE،  تعمیر و استفاده دوباره از آنهاست. این راهکاری است که هنوز هم در بسیاری از کشورهای جهان سوم و توسعه نیافته ناخواسته و  بدلیل عدم وجود سرمایه و درآمد بالای خانوارها جهت خرید تجهیزات و وسایل الکترونیکی جدید مورد استفاده قرار می گیرد.
در ایران آمار دقیقی از میزان تولید زباله های الکترونیکی وجود ندارد. در کشور ما افرادی در سطح شهرها وسایل دست دوم و از کار افتاده را می خرند و یا از سطح شهر جمع آوری می کنند. در بسیاری از موارد این قطعات به طور کاملا غیر اصولی بازیافت می شوند. خریداران قطعات قدیمی کامپوترها، مقاومت های درون قطعات را برای استفاده در تعمیر رایانه های معیوب به کار می گیرند و مس و طلای موجود در سیم ها و قطعات کامپیوتری را جدا نموده و به فروش می رسانند. باقر بحری، رییس کمیسیون سخت افزار نظام صنفی رایانه ای در خصوص اقدامات کشور در حوزه زباله های الکترونیکی می گوید: در ایران بیش از چهار میلیون رایانه از رده خارج شده،  وجود دارد و این در حالی است که هنوز نه سازمان بازیافت و نه سازمان حفاظت محیط زیست هیچ برنامه ای برای جمع آوری و بازیافت زباله های الکترونیکی ندارند. 
بحث این نوع زباله در کشورمان جدی گرفته نشده است. زمانی این مشکل تبدیل به بحران دیگری در کشور  خواهد شد که مردم به بیرون گذاشتن زباله های الکتریکی و الکترونیکی خود عادت کنند. در حال حاضر در خانه همه ما تعدادی گوشی همراه قدیمی از کار افتاده، مانیتورهای قدیمی کامپیوتر، وسایل الکتریکی آشپزخانه ای و ... وجود دارد که در انباری ها جا خوش کرده اند. زمانی که دورر ریختن این وسایل تبدیل به یک عادت و رفتار شود، با زباله های الکتریکی  و الکترونیکی مواجه خواهیم بود که در کوچه و خیابان کنار زباله های خانگی قرار می گیرند. از آنجا که دغدغه سازمان محیط زیست و بازیافت کشور این نوع از  زباله نیست، مکان مشخصی هم برای بازیافت اصولی آنها نخواهیم داشت. پس این زباله ها در کشور یا به مراکز دفن زباله فرستاده خواهند شد که با میزان مواد و عناصر آلاینده موجود در آنها، تبدیل به منبع آلاینده دیگری برای آب های زیرزمینی و خاک خواهند شد و یا توسط دوره گردها و زباله جمع کن ها به مراکز غیر اصولی بازیافت این زباله ها منتقل شده و با همان روشی که در حال حاضر در آفریقا شکل گرفته است بازیافت خواهند شد. نتیجه این روش نیز مشخص است.